UGent

Koekoekseieren en wapenwedlopen

Auteur: Mary Caswell Stoddard en Martin Stevens

Koekoeken bouwen zelf geen nest, maar leggen hun eieren in de nesten van andere vogels. Wanneer deze het ei niet ontdekken, duwt het koekoeksjong de andere vogels of eieren uit het nest en eist het alle zorg voor zichzelf op. Er is dus behoorlijke druk door natuurlijke selectie op het herkennen en afstoten van eieren bij vogelsoorten die worden bezocht door broedparasieten als koekoeken.
In een recent overzichtsartikel gepubliceerd door de Proceedings of the Royal Society B bekijken Mary Caswell Stoddard en Martin Stevens de evolutie van het koekoeksei vanuit het oogpunt van de vogels zelf. In tegenstelling tot mensen kunnen vogels ultraviolet waarnemen. Daarom kunnen twee eieren die er voor ons identiek uitzien, er toch verschillend uitzien voor vogels. Met behulp van spectroscopie konden de onderzoekers een beter beeld krijgen van de kleuren en patronen op koekoekseieren en de eieren van de soorten waarop ze parasiteren. Hieruit bleek dat er een wapenwedloop aan de gang was tussen koekoeksoorten en hun gastheren: de koekoeken die parasiteren op vogelsoorten die sneller geneigd waren een vreemd ei uit hun nest te stoten, hebben eieren die beter lijken op die van de gastheren. Koekoeken die daarentegen op soorten parasiteren die weinig of geen eieren uit het nest stoten, hebben eieren die er opvallend anders kunnen uitzien dan die van de gastheer.

heggemus
Een koekoeksei tussen een legsel van een heggemus.

De heggemus (Prunella modularis), bijvoorbeeld, heeft eieren die relatief klein en egaal zijn, terwijl de koekoek die zich specialiseert in heggemussen een ei legt dat veel groter en gespikkeld is (zie afbeelding). Toch stoten heggemussen bijna nooit deze koekoekseieren af. Vermoedelijk is dit omdat koekoeken pas recent zijn begonnen te parasiteren op heggemussen: de wapenwedloop is hier nog niet begonnen. De grauwe klauwier (Lanius collurio) daarentegen, stoot zowat 100 % van de eieren die niet op die van haarzelf lijken af. Koekoeken die zich hierin specialiseren, leggen dan ook eieren die bijna perfect lijken op die van de gastheer, zoals te zien op de volgende afbeelding.

klauwier
Ei van een grauwe klauwier (links) en van een koekoek die hierop parasiteert (rechts).

Kortom, hoe kieskeuriger de gastheer, hoe beter het ei van de koekoek lijkt op de eieren van het onfortuinlijke broedpaar. Vooral de grootte van eventuele vlekken op de eieren blijkt een cruciale factor.