UGent

Nieuws

Zebravinken vinden zangrepertoire opnieuw uit

Olga Feher et al. - Nature Vol 459, 28 May 2009

De manier waarop zangvogels hun zang aanleren vertoont gelijkenissen met de manier waarop mensen leren spreken. Jonge zangvogels leren zangriedeltjes aan door aandachtig te luisteren naar volwassen mannetjes (zangvogelvrouwtjes zingen niet), net zoals mensenkinderen eender welke taal kunnen leren door te luisteren naar de taal van volwassenen en oudere kinderen. Kinderen leren echter zo snel spreken, dat vele psychologen en taalwetenschappers ervan overtuigd zijn dat ervaring niet voldoend is om hun taal te verklaren. Zij menen dat kinderen een aangeboren taalvermogen bezitten.
mannelijke_zebravink
Uit een recente studie door Féher et al. die gepubliceerd werd in Nature blijkt dat ook vogels aangeboren vermogens hebben om zang te ontwikkelen. Eerdere studies toonden aan dat mannetjes die niet de kans hadden om andere mannetjes te horen tijdens hun eerste levensmaanden, nadien geen goede zang ontwikkelden. Dit is vergelijkbaar met mensen, waarvan we weten dat kinderen die nooit taal hoorden (dove kinderen die zonder gebarentaal opgroeien, bijvoorbeeld) ook als volwassene nooit goed leren spreken. Féher et al. isoleerden mannetjes van volwassen zangers op deze manier: zoals verwacht brachten zij zeer korte, onderontwikkelde zang voort. Ze lieten deze geïsoleerde vogels verder paren met vrouwtjes, en keken wat er gebeurde na enkele generaties. Fascinerend was dat de jonge vogels wel degelijk hun vaders gebrekkige zang imiteerden, maar hiervan altijd een klein beetje afweken. De kleine afwijkingen in het gebrekkige zangpatronen werden op hun beurt doorgegeven, en weer veranderd. Op amper enkele generaties tijd ontstond op die manier een zangpatroon dat zo complex was, dat het niet meer moest onderdoen voor het zangrepertoire van wilde vogels. Deze studie vertoont gelijkenissen met eerdere observaties van mensen (zoals dove kinderen in scholen in Nicaragua) waar men spontaan de evolutie van een nieuwe taal kon waarnemen. In dit geval werden kinderen geen gebarentaal aangeleerd, maar ontwikkelden zij spontaan zelf een gebarentaal, die grammaticaal complex was. Hoewel vogelzang geen taal is, zijn de gelijkenissen opvallend, en kan men besluiten dat zowel voor taal als vogelzang aangeboren vermogens een belangrijke rol spelen.

Waarom wij een baby schattig vinden

Melanie Glocker et al. - Proc. Natl Acad Sci, vol 106 nr 22, 10.1073/pnas.0811620106

Mensen vinden baby's schattig: de aanblik van een baby roept spontaan zorggedrag bij ons op, ongeacht of we met het kind verwant zijn of niet. De bekende etholoog Konrad Lorenz meende dat dit kon worden toegeschreven aan een aangeboren reactie op het zogenaamde 'kindschema': de grote, wijd uit elkaar staande ogen, kleine mond, neus en kin, en breed voorhoofd, die typerend zijn voor mensenkinderen.

schattige_baby
In een onderzoek dat deze week werd gepubliceerd in de Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA keken vrouwen die nog nooit een kind hadden gekregen naar foto's van baby's waarin de kenmerken van het kindschema werden gemanipuleerd. Hieruit bleek dat hersengebieden die onder meer instaan voor beloning, eetlust en motivatie, sterker actief worden wanneer mensen geconfronteerd worden met schattige babygezichten. De evolutionaire reden hiervoor zou kunnen zijn dat deze reactie de kans verhoogt dat ouders goed voor hun kinderen zouden zorgen - indien de baby als schattig wordt ervaren, zouden ouders er ook meer zorg voor dragen.

Namen voor varkensgriep evolueren sneller dan de ziekte zelf

Martin Enserink - Science, 15 mei 2009, DOI: 10.1126/science.324_871

Culturele evolutie verloopt vaak sneller dan biologische evolutie. Denk bijvoorbeeld aan de evolutie van auto's of mode. Zelfs ziekten, die veroorzaakt worden door levensvormen die zeer snel evolueren (zoals virussen), evolueren soms trager dan de namen die we eraan geven.

varkensgriep

De varkensgriep is recent voorbeeld hiervan. De voorbije weken is een Babylonische spraakverwarring opgetreden over de naam van het virus. Aanvankelijk werd varkensgriep aangeduid als "varkens influenza A (H1N1) door de WHO in april 2009," wat in de pers al snel "varkensgriep" werd. Maar de massale slachting (onnodig overigens) van varkens in Egypte leidde ertoe dat de WHO de benaming moest herzien.

In België zien we de term "Mexicaanse griep" opduiken, maar dit stuitte op protest van Mexico, zodat de naam niet intenationaal wordt gebruikt. Toch bestaat er een traditie om virussen te noemen naar het land van oorsprong. In Mexico wordt houdt men het voorlopig op "La epidemia". Toen werden diverse andere namen verzonnen, waaronder "influenza A (H1N1) van varkens afkomstig," en "nieuw influenza A (H1N1). Vandaag is de officiële benaming ""influenza A (H1N1)".

Meest volledige primatenfossiel ooit gevonden (ca. 47 miljoen jaar oud)

Franzen et al. - PloS 1, vol. 4, e5723

In het Duitse Grube Messel, in de buurt van Darmstadt werd een primatenfossiel gevonden dat in uitzonderlijk goede staat bewaard is gebleven. De site is een rijke vindplaats van fossielen uit het Eoceen, een periode die gekenmerkt werd door een sterke opwarming van het klimaat. De plaats waar het fossiel werd gevonden was toentertijd begroeid met subtropisch regenwoud.
Aangezien het fossiel (een jong vrouwtje van ongeveer een jaar) een geheel nieuw ontdekte soort vormt, kreeg het een nieuwe naam: Darwinius masillae.

De bewaring is uitzonderlijk: zoals te zien op de foto zijn zelfs de kleinste wervels van de staart bewaard, en kan men de afdruk van de pelsharen zien. De resten van de laatste maaltijd van het dier zijn eveneens zichtbaar.

ida

Het fossiel, dat als bijnaam Ida kreeg, is belangrijk voor ons inzicht in de evolutie van de primaten, omdat zij mogelijk een ontbrekende schakel vormt tussen de zogenaamde hogere primaten (waaronder apen van de Oude Wereld en mensapen vallen) en meer verre verwanten van de mens, waaronder lemuren en lori's.

Het tijdschrift waarin dit artikel verscheen, is open access, wat betekent dat iedereen het gratis kan raadplegen. De volledige beschrijving van het specimen kan men hier vinden: http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0005723

Oudste onbetwiste venus-beeldje gevonden

Nicholas Conard - Nature, 2009, vol. 459, p. 248, doi:10.1038/nature07995

In de Duitse Hohe Fels grot werd het totnogtoe oudste onbetwiste figuurtje van een vrouw gevonden, zo bericht Nicholas Conard in Nature (DOI: 10.1038/nature07995). De figurine werd vervaardigd uit mammoetivoor en is amper 6 cm groot. Zij vertoont insnijdingen op de armen (scarificaties of tatoeages), en zeer geprononceerde seksuele kenmerken (borsten en vulva).

venus

De figurine is met haar 35 000 jaar het oudste venusbeeldje, minstens 5000 jaar ouder dan de venusbeeldjes van het Gravettien (zoals de venus van Willendorf). Ondanks wat de naam 'venus' doet vermoeden, weten archeologen tot op heden niet welke betekenis deze vrouwelijke figuurtjes hadden, noch in welke context zij werden gebruikt.

Wilde fruitbomen met uitsterven bedreigd

- http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8036785.stm

De wilde voorouders van onze fruitbomen, waaronder wilde notelaren, appelbomen, perenbomen, pruimelaars, kerselaars en abrikozenboom, zijn met uitsterven bedreigd, zo meldt de BBC website (http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8036785.stm). De meeste van deze bomen zijn te vinden in Centraal-Azië. Naast hun waarde als wilde planten, zijn deze soorten zeer belangrijk voor de toekomstige landbouw. Ze hebben immers een veel bredere genetische basis dan hun gedomesticeerde varianten, en ze zijn ontzettend ziekte- en plaagbestendig. Bij het zoeken naar alternatieven voor pesticiden zouden zij een oplossing kunnen bieden. Als voornaamste redenen overexploitatie en het vernietigen van habitat, waardoor de lokale wouden verdwijnen.

Het volledige genoom van de koe gesequenceerd

The Bovine Genome Sequencing and Analysis Consortium - Science 24 April 2009: Vol. 324. no. 5926, pp. 522 - 528 DOI: 10.1126/science.1169588

Koeien vervoegen de lijst van soorten waarvan het volledige genoom werd ontrafeld. Dit onderzoek werd recent gepubliceerd in Science, na zes jaar inspanningen door meer dan 300 wetenschappers verspreid over 25 landen. Het belang voor de landbouw is potentieel immens.

koe

Uit dit onderzoek weten we nu dat koeien meer genetische gelijkenissen vertonen met mensen, dan mensen met muizen en ratten. Dat komt omdat knaagdieren zeer snel evolueren. Koeien hebben ongeveer 22 000 genen, waarvan ze 14 000 delen met alle andere zoogdiersoorten. De andere 8000 genen zijn uniek voor de koe. De grootste evolutionaire verandering bij koeien hebben zich voorgedaan op het vlak van spijsvertering (het herkauwstelsel) en de immuniteit. Omdat koeien veel bacteriën huisvesten in hun verteringsstelsel, zijn ze zeer kwetsbaar voor infecties, waardoor ze evolutionaire aanpassingen hebben ondergaan om zich daartegen te kunnen wapenen.

geen seksuele voortplanting bij tuinierende mieren

Himler et al. - Himler et al. 2009, No sex in fungus-farming ants or their crops, Proc. Roy. Soc. London B,

Seksuele voortplanting is zeer wijdverbreid bij meercellige organismen. Er zijn natuurlijk uitzonderingen als de paardenbloem, maar het merendeel van de planten en dieren plant zich voort door genetisch materiaal uit te wisselen met een partner. Daardoor wordt het genetisch materiaal gemixt. Dit mixen heeft twee voordelen. Ten eerste hebben slechte mutaties minder effect op de drager (als je twee kopieën hebt van een gen, waarvan één defect is, kan dat worden gecompenseerd door het andere, intacte gen). Ten tweede zijn nieuwe genetische mixen beter in staat parasieten en ziektekiemen te weren.

mier

Toch berichten Himler et al. een compleet aseksueel voortplantende soort mieren, Mycocepurus smithi. De werksters zijn, zoals altijd bij mieren, steriel, maar de koninging plant zich volledig aseksueel voort: er zijn geen mannetjes in deze soort. Zij 'tuinieren' een schimmelsoort, die zich eveneens aseksueel voortplant. De auteurs speculeren dat de nadelen van aseksuele voortplanting, zeker wat betreft ziektebestendigheid, worden gecompenseerd doordat de mieren regelmatig een nieuwe soort schimmel exploiteren, waardoor de ziektekiemen weinig vat kunnen krijgen op telkens weer veranderende combinaties van deze soorten. Er zijn bovendien wel een aantal voordelen aan aseksuele voortplanting: het verhoogt het aantal nakomelingen, en het vermijdt de kost van het zoeken naar een partner.

Toespraak ter gelegenheid lancering website door Vlaams minister van Werk, Onderwijs en Vorming

Frank Vandenbroucke - http://www.ond.vlaanderen.be/beleid/toespraak/090212-evolutie.htm

Toespraak van de Vlaamse minister van Werk, Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke
12 februari 2009
Dames en heren,

In de zomer van 2007 woedde in het Vlaams Parlement een discussie over een boek dat verspreid werd in onze scholen en ook elders in Europa. Het ging om The atlas of creation, uitgegeven door een Turkse uitgever. Het ontstaan van de aarde, planten, dieren en de mens zou te danken zijn aan de scheppingsdaad van een schepper. Het boek gaat helemaal voorbij aan de overweldigende hoeveelheid wetenschappelijke bewijzen voor de evolutietheorie. Meer zelfs: het stelt de grondslagen van wetenschappelijk onderzoek zelf in vraag. En dat is echt verontrustend.

Op vragen in het Vlaams Parlement heb ik toen laten nagaan of creationisme aan bod komt in onze scholen tijdens de lessen godsdienst. Dit blijkt niet zo te zijn. Noch de leerplannen rooms-katholieke godsdienst, noch de leerplannen islamitische godsdienst blijken een verwijzing te bevatten naar het creationisme.

Vooral in de VS, Nederland en het Verenigd Koninkrijk is het ideeëngoed van het creationisme en intelligent design vandaag opvallend aanwezig. Maar ook bij ons kent het pseudowetenschappelijke denken verspreiding, wat ongetwijfeld voor een deel te maken heeft met vooroordelen en misverstanden over wetenschap in het algemeen en de evolutieleer in het bijzonder.

Hoewel de evolutietheorie 150 jaar oud is, bestaat nog veel discussie over de werkelijke en vermeende gevolgen voor ideologie, politiek en geloof. Sommige jongeren lopen bijvoorbeeld hoog op met het ideeëngoed van het creationisme en intelligent design. Daarom is het belangrijk om erop te wijzen dat evolutietheorie, zoals alle wetenschappelijke kennis, over de feitelijke werkelijkheid gaat, en niet over waarden, normen of zingeving. Maar even belangrijk is het inzicht dat religie geen wetenschap is, en dus op zich geen uitspraken kan doen over de feitelijke aard van de werkelijkheid. Kennis van de moderne evolutietheorie is dus essentieel om inzicht te krijgen in de kennis van alle levenswetenschappen, zoals de genetica, anatomie, geneeskunde en ecologie.

Want de evolutietheorie, de wetenschap dat primaten onze verre neven zijn, helpt bijvoorbeeld de geneeskunde vooruit. Primaten hadden nog geen Alzheimer. In dit museum komen Alzheimeronderzoekers primatenhersenen bestuderen om nieuwe therapieën te ontwikkelen voor deze ziekte. En het inzicht groeit dat sommige ziekten ontstaan zijn als aanpassing aan bepaalde situaties. Zo zou diabetes ontstaan zijn om de ijstijden te overleven: suiker als een natuurlijk antivriesmiddel dat door verschillende levende soorten gebruikt wordt om de kou te weerstaan. Ook in andere academische domeinen dan de geneeskunde bestudeert men vandaag waar het darwinisme verklaringen – en eventueel oplossingen – kan bieden, bv. in de sterrenkunde, de psychologie en de psycholinguïstiek .

Een elementaire kennis van de evolutietheorie hoort dus tot de wetenschappelijke geletterdheid van elke burger. Tot de bagage om te slagen in tal van studies. Om tal van jobs te kunnen uitoefenen.

De evolutietheorie moet dan ook een belangrijk item zijn in het onderwijs. Het is via de eindtermen van de derde graad biologie stevig verankerd in ons algemeen secundair onderwijs. Voor het beroeps-, kunst- en technisch geven de huidige eindtermen geen absolute garantie dat evolutieleer hier aan bod komt. Maar in de meeste scholen wordt er wel aandacht aan gegeven, bv. in de lessen Project Algemene Vakken en wetenschappen.

Zopas heb ik de eindtermen natuurwetenschappen van de eerste graad secundair onderwijs laten actualiseren. Tijdens de volgende regeerperiode worden de eindtermen van de tweede en derde graad aangepast. Ik hoop en verwacht dat de evolutietheorie vanaf dat ogenblik in de eindtermen van alle onderwijsvormen een plaats krijgt.

Verder steun ik het project Wetenschapscommunicatie & Evolutietheorie van de UGent onder leiding van professor Johan Braeckman met een budget van 200.000 euro. Samen met de educatieve dienst van het museum heeft professor Braeckman hier vorige zomer een tweedaagse zomercursus ‘Evolutie in de klas’ georganiseerd voor leraren van het secundair onderwijs (wetenschappen, levensbeschouwelijke vakken, maatschappijleer...).

Ik mag u ook aankondigen dat hij net klaar is met een website (www.evolutietheorie.be), die vandaag wordt opgestart. De website maakt veel wetenschappelijke artikels over evolutie beschikbaar voor een ruim publiek, onder meer door vertalingen in het Nederlands. Heel interessant voor leerlingen uit het secundair en het hoger onderwijs en voor alle geïnteresseerde burgers. Ook voor kinderen is er een link die o.a. zeer toegankelijke tekenfilmpjes bevat over het recht van de sterkste, natuurlijke selectie,... Vanzelfsprekend zal de komende jaren het informatieve aanbod op de website verder toenemen.

De website en de zomercursus zijn ook een mooi staaltje van samenwerking tussen het federale en het Vlaamse niveau. De universiteit van Gent krijgt steun van de Vlaamse Gemeenschap. En ze maakt samen met de adviseurs van het federale Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen een website over de evolutietheorie. Of een zomercursus voor leraren. Dit was tien jaar geleden moeilijk denkbaar.

Aan professor Braeckman en ieder die eraan heeft meegewerkt, mijn felicitaties voor de website en voor de nieuwe interactieve tentoonstelling van het museum, de Galerij van de Evolutie. Beide zullen ongetwijfeld bijdragen tot de wetenschappelijke geletterdheid van alle jongeren en alle burgers. Ik roep dan ook elke leerkracht wetenschappen in elke studierichting van het secundair onderwijs op om deze tentoonstelling met zijn of haar leerlingen te bezoeken. En om dit bezoek te kaderen in een ruimere context van wetenschappelijk denken en het belang daarvan voor onze samenleving.

Ik dank u.

Biological Evolution: Facts and Theories

- http://www.evolution-rome2009.net/

Van 3 tot 7 maart vindt een congres aan de pauselijke universiteit Gregoriana plaats, met als thema "150 jaar On the Origin of Species". Doelstelling van dit initiatief is dat wetenschap en theologie twee verschillende velden van analyse en intepretatie.

Meer info: http://www.evolution-rome2009.net